Az önce telefonu elime aldım. Niye aldığımı bilmiyorum; bildirim yok, bekleyen mesaj yok, arayan yok. Kilidi açtım, boş boş baktım, geri bıraktım. Otuz saniyelik bu küçük sahnenin faili ben değildim; elim, benden habersiz alınmış bir kararı uyguluyordu. İnsanın kendi eline söz geçirememesi tuhaf değil mi? O halde soruyu doğru soralım: O el kimden emir alıyor?

İçinde yaşadığımız çağda en değerli şey bilgi değildir; dikkattir. Çünkü bilgi artık fazladır, hatta çoğu zaman taşkındır. Herbert Simon daha 1971'de, ortada internet bile yokken söylemişti: Bilgi bolluğu, dikkat kıtlığı yaratır. Asıl mesele, bu bilgi kalabalığının içinde insanın neye bakacağına kimin karar verdiğidir. Bugün dikkat, yalnız bireysel bir kabiliyet değil, ekonomik bir kaynaktır. Birileri sizin bakışınızı satın alıyor; üstelik siz farkında bile olmadan.

Dijital platformlar insanın ilgisini mümkün olduğunca uzun süre tutmak ister. Sonsuz kaydırma, bildirimler ve kısa içerik akışları bu yüzden tesadüfi değildir. Ortalama bir kullanıcının telefonuna günde iki bin altı yüzden fazla kez dokunduğunu gösteren çalışmalar var (Dscout araştırması, 2016). Stanford'un medya çoklu görev araştırması da yoğun medya tüketiminin dikkat kontrolüyle ilişkili sorunlar doğurabileceğini göstermiştir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Sorun teknoloji değil, teknolojinin insan zihninin zayıf noktalarına göre tasarlanmasıdır.

Dikkat dağıldığında yalnızca zaman kaybolmaz. Derin düşünme, öğrenme ve anlam kurma gücü de zayıflar. İnsan sürekli uyarılan ama nadiren derinleşen bir zihne dönüşür. Bir kitabın üçüncü sayfasında el telefona gidiyorsa mesele kitap değildir; zihnin artık kısa aralıklarla ödül bekleyecek şekilde terbiye edilmiş olmasıdır. Bu da çağımızın en büyük entelektüel tehlikelerinden biridir. Çünkü dikkatini teslim eden insan, bir gün fikrini de teslim eder.

Ha, şimdi diyeceksiniz ki: “Ne yani, telefonu denize mi atalım?” Hayır. Ben bu yazıyı bir ekranda yazıyorum, siz muhtemelen bir ekranda okuyorsunuz. Mesele teknolojiden kaçmak değil; masada kimin oturduğunu hatırlamak. Telefon iyi bir hizmetçi ama kötü bir efendidir. Soru şu: Sizin evinizde hangisi?

Çözüm teknolojiyi bütünüyle terk etmek değildir. Çözüm, dikkat mimarisi kurmaktır. Sabahın ilk bir saatini ekransız geçirmek, bildirimleri kapatmak, sosyal medyayı belirli saatlere almak ve her gün en az bir derin okuma zamanı ayırmak bu mimarinin temelidir. İnsan dikkatini koruduğunda yalnız üretkenliğini değil, karakterini de korur. Ez cümle: Neye baktığınıza dikkat edin; çünkü zamanla ona dönüşüyorsunuz.