Bu sabah daha kahvaltıya oturmadan kaç karar verdiğinizi hiç saydınız mı? Kaçta kalkılacak, ne giyilecek, kahve mi çay mı, önce hangi mesaja dönülecek, hangi işe hangi sırayla başlanacak... Gün daha başlamadan zihin onlarca küçük dosya kapatmış oluyor. Her biri önemsiz görünür ama toplamı büyük bir iç gürültüdür. Ve o gürültünün bir bedeli var; çünkü zihin sınırsız değil, verilen her karar küçük de olsa enerji yakıyor.

Roy Baumeister'in ego depletion olarak bilinen yaklaşımı, özdenetimin ve irade kullanımının sınırlı bir kaynak gibi işleyebileceğini ileri sürer. Bu alanın literatüründe zaman içinde tartışmalar ve yeni yorumlar oluşmuştur; bu yüzden bunu mutlak bir fizik yasası gibi değil, insan davranışını anlamaya yarayan güçlü bir çerçeve gibi görmek gerekir. Yine de pratik hayatta açık bir gerçek vardır: Zihin yoruldukça karar kalitesi düşer. İnsan akşam saatlerinde sabahki kadar berrak düşünemez.

Seçenek bolluğu da her zaman özgürlük üretmez. Iyengar ve Lepper'ın seçim üzerine klasik çalışması, fazla seçeneğin bazı durumlarda karar vermeyi zorlaştırabildiğini ve motivasyonu azaltabildiğini göstermiştir. Meşhur reçel deneyinde tezgâha yirmi dört çeşit reçel konduğunda insanlar daha çok durup bakmış ama çok daha az satın almış; çeşit sayısı altıya indiğinde satın alma belirgin biçimde artmıştır (Iyengar ve Lepper, 2000). Bu yüzden modern insanın sorunu çoğu zaman seçenek azlığı değil, seçenek fazlalığıdır. Çok seçenek, zihin için özgürlük kadar yük de demektir.

Obama'nın başkanlık yıllarında yalnızca gri ve lacivert takım giymesi bu yüzden anlamlıdır; “verecek başka kararlarım var” demişti bir söyleşide (Vanity Fair, 2012). Mesele şıklık değil, cephane tasarrufudur. Gün içinde verebileceğimiz karar sayısı sınırlıysa, o kararların kaçını gömlek rengine, kaçını hayatımızın yönüne harcadığımız ciddi bir sorudur.

Çözüm daha güçlü bir irade aramak değil, daha sade bir sistem kurmaktır. Tekrarlayan kararları otomatikleştirmek gerekir. Kıyafet, yemek, çalışma saati, okuma zamanı gibi alanlarda rutin kurmak zihni serbest bırakır. Önemli kararlar ise zihnin en diri olduğu saatlerde alınmalıdır; çünkü berrak bir zihin, iyi bir hayatın sessiz mimarıdır. Ez cümle: İrade bir kahramanlık değil, tasarım meselesidir.