Seçme ve Seçilme Hakkı: Sandığın Hukuku

Hakkın kapsamı: seçmek, seçilmek, siyaset yapmak

Anayasa m.67, tek maddede üç hak birden tanır: vatandaşlar, kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya bir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir. Yani bu hak yalnız oy vermekten ibaret değildir; aday olmak, parti kurmak, partiye üye olmak, siyasi görüş açıklamak da aynı anayasal ailenin içindedir. Siyasi parti kurma ve üyelik hakkı ayrıca 68. maddede düzenlenir.

Oyun ilkeleri: yedi kelimelik güvence

Seçimler ve halkoylaması; serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır (Anayasa m.67). Bu ilkelerin her biri bir tehlikeye karşı yazılmıştır ve tek tek anlamı vardır.

Serbest oy, kimsenin oy vermeye veya belirli yönde oy kullanmaya zorlanamamasıdır. Eşit oy, herkesin tek ve aynı değerde oyu olmasıdır. Genel oy, servet, vergi, öğrenim gibi ayrımlar gözetilmeksizin bütün vatandaşların oy hakkına sahip olmasıdır. Tek derecelilik, seçmenin araya başka bir kurul girmeden doğrudan temsilcisini seçmesidir. Gizli oy ile açık sayım, madalyonun iki yüzüdür: verirken kimse görmez, sayılırken herkes görebilir. Oyun gizliliği seçmeni baskıdan, sayımın açıklığı sonucu şüpheden korur.

Bir güvence daha 79. maddededir: seçimler, yargı organlarının genel yönetim ve denetimi altında yapılır. Seçim işlemlerine karşı itirazları kesin karara bağlama yetkisi Yüksek Seçim Kurulu'nundur; sandık kurullarından ilçe ve il seçim kurullarına uzanan yapı, seçim gününün her aşamasını hukuki denetime bağlar.

Kimler oy kullanır?

On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı, seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir (Anayasa m.67). Oy kullanabilmek için seçmen kütüğüne kayıtlı olmak gerekir; kütükler belirli dönemlerde güncellenir ve askıya çıkarılır. Kaydınızın doğruluğunu askı döneminde kontrol etmek ve yanlışlık varsa ilçe seçim kuruluna itiraz etmek, seçmenin kendi elindeki ilk güvencedir (298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun).

Anayasa, oy kullanamayacak olanları da bizzat sayar: silah altında bulunan er ve erbaşlar ile askerî öğrenciler ve taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç olmak üzere ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlüler oy kullanamaz. Dikkat edilsin, sayılan istisna hükümlülerdir; tutuklular ve taksirli suç hükümlüleri bakımından kanun, oy kullanmalarında fiziki ve hukuki güvenceleri ayrıca düzenler.

Kimler seçilebilir?

On sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı milletvekili seçilebilir (Anayasa m.76). Ancak aynı madde, seçilmeye engel hâlleri de sayar: en az ilkokul mezunu olmayanlar, kısıtlılar, askerlikle ilişiği olanlar, kamu hizmetinden yasaklılar ve maddede sayılan suçlardan hüküm giymiş olanlar, affa uğramış olsalar bile milletvekili seçilemezler. Hangi suçların bu kapsamda olduğu madde metninde tek tek yazılıdır; kişinin somut durumunun bu listeyle karşılaştırılması gerekir.

Adaylık usulü, seçim çevresi, propaganda dönemi gibi konular 298 sayılı Kanun ile ilgili seçim kanunlarında düzenlenir. Kamu görevlilerinin adaylık için görevden çekilme usulleri de kanunla belirlenmiştir; aday olmayı düşünen kamu görevlisinin takvimi önceden incelemesi gerekir.

Kuralların istikrarı: bir yıl kuralı

Az bilinen ama demokratik güvence olarak çok değerli bir hüküm, 67. maddenin son fıkrasıdır: seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz. Anlamı şudur: oyunun kuralı, oyun başlamak üzereyken değiştirilemez. Değişikliğin içeriği ve yönü ne olursa olsun, yeni kural en az bir yıl bekler. Bu hüküm kişilere değil, sisteme güven içindir.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

Temel hak ve özgürlüklere ilişkin uyuşmazlıklarda ilk bakılacak şey takvimdir: idari dava süreleri, kanun yolu süreleri ve Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvurudaki otuz günlük süre hak düşürücü niteliktedir. Tebligatın alındığı tarihin belgelenmesi ve kararın son sayfasındaki kanun yolu bildiriminin dikkatle okunması, hak kaybını önleyen en basit iki alışkanlıktır.

Devlete yapılan her başvurunun (dilekçe, bilgi edinme, itiraz, şikâyet) tarihli ve kayıtlı olması gerekir; başvurunun bir örneği ile varsa alındı belgesi, e-Devlet çıktısı veya posta kaydı saklanmalıdır. Cevapsız kalan başvuru, çoğu zaman yeni bir hukuki yolun başlangıç tarihini belirler.

Bu bölümdeki yazılar mevzuatın genel çerçevesini anlatır; somut olayda hangi hakkın, hangi usulle korunacağı olayın özelliklerine, işlem tarihine ve güncel mevzuata göre değişebilir. Özellikle ceza soruşturması, gözaltı ve bireysel başvuru gibi süre baskısı yüksek konularda vakit kaybetmeden bir avukata danışmak gerekir.

Sonuç

Seçme ve seçilme hakkı; serbest, eşit, gizli, genel oy ve açık sayım ilkeleriyle örülmüş, yargı denetimiyle korunan anayasal bir haktır. Seçmene düşen pratik ödevler bellidir: kütük kaydını askı döneminde kontrol etmek, sandık başındaki usule dikkat etmek, gerektiğinde ilçe seçim kuruluna itiraz yolunu bilmek. Oy, dört veya beş yılda bir kullanılır; ama onu koruyan hukuk her gün yürürlüktedir.