Her İlişki Bir Denemedir

Öğrencilerime sınavdan sonra hep aynı şeyi söylerim: Notuna değil, kâğıdına bak. Çoğu bakmaz. Not belli olmuştur, mesele onlara göre kapanmıştır. Oysa not sadece sonuçtur, ders kâğıttadır; hangi soruda, neden, nasıl. Kâğıdına bakmayan öğrenci aynı soruyu bir dahaki sınavda yine yanlış yapar. Şaşırtıcı olan yanlışı değildir, her seferinde yeniden şaşırmasıdır. Kâğıdına bakan öğrenciyi ise bir daha o soruda yakalayamazsınız; notu düşük olsa bile, o sınavdan kazançlı çıkan odur.

İlişkilerde aynı sahneyi görüyorum. İlişki biter, not açıklanır (“olmadı”) ve kâğıt bir daha açılmaz. Acı tazeyken bakılamaz, anlarım; yas hakkını kimseden esirgemem. Ama acı geçer ve kâğıt yine açılmaz. Sonra yeni biri gelir; soru biraz farklı sorulur, cevap aynı verilir, sonuç aynı çıkar. Üçüncü tekrarda insan artık soruyu değil, sınavın kendisini suçlamaya başlar: “Hepsi aynı.” “Aşk bana göre değil.” “Ben artık inanmıyorum.”

Oysa tek bir cümle bu döngüyü kırar: Her ilişki bir denemedir. Bunu ilişkiyi küçümsemek için söylemiyorum; tam tersine, itibarını iade etmek için söylüyorum. Kimse eşini kâğıt üstünde tanıyamaz. Beklentilerinizin hangisi gerçek, hangisi ezber? Kendi gerçeğinizin nesi sağlam, nesi cila? Bunların hiçbiri masa başında anlaşılmaz. Kulaç kitaptan çalışılır ama yüzme suda öğrenilir. İlişki, o suyun kendisidir. Hazırlık gerekli mi? Elbette. Kendini bilmeden suya giren, dalgayı da tanıyamaz. Ama hazırlık suyun yerini tutmaz. Bir noktada girilir ve girilmelidir.

İtirazı duyuyorum: “Her ilişki denemeyse, insanlar denek mi? Deneyip deneyip bırakalım mı yani?” Hayır. Deneme, samimiyetsizliğin ruhsatı değildir. Denemenin de bir ahlakı var. Dürüst girilir, dürüst yaşanır, bitecekse dürüst bitirilir; oyalamadan, süründürmeden, yedekte tutmadan. “Deneme” demek “ciddiye almıyorum” demek değildir, “sonucu önceden bilmiyorum” demektir. Zaten kimse bilmiyor; söz kesenler de bilmiyordu, yüzük takanlar da. Tek fark şurada: Bilmediğini kabul eden insan dikkatli yaşar, gördüğünü kaydeder, yanıldığını erken fark eder. Bilmediğini kabul etmeyen ise “bu kesin o” diye girer ve yanıldığında elinde veri değil, enkaz olur. Deneme kelimesinden gocunmayın; gocunulacak olan, denediğini bile bilmeden denemektir.

Her deneme de veri bırakır, hem karşınızdakine hem size dair. Kimi ilişki size insan tanıtır; sabrınızın nerede bittiğini, hangi güzelliğin sizi kör ettiğini, hangi kusurun göründüğünden büyük olduğunu. Kimi ilişki, bence daha kıymetlisi, sizi size tanıtır. Kıskanç olmadığınızı sanıyordunuz, değilmişsiniz. “Sessizlikten sıkılırım” diyordunuz, meğer sizi yoran gürültüymüş. Yalnız kalamam sanıyordunuz; meğer dayanamadığınız yalnızlık değil, yanlış kalabalıkmış. Bu bilgilere kitaptan ulaşılmaz, yalnız yaşayarak ulaşılır. Daha da ileri gideyim: Bazı ilişkiler size eşinizi bulmak için değil, sizi size göstermek için gelir. Sonu gelmedi diye boşa gitmiş sayılmaz, tahlil gibidir. Sonuç istediğiniz gibi çıkmasa da rapor doludur. Raporu okumayana kimse yardım edemez.

Asıl hata denemede değil, denemeden sonra yapılıyor: ders çıkarmak yerine aşka küsmek. Küskünlüğün iki cümlesi var; ikisini de çok duymuşsunuzdur, belki söylemişsinizdir de. Biri “hepsi aynı”; bir kişinin dosyasıyla koca bir cinse, bazen bütün insanlığa kesilen toplu hüküm. Tek tanıkla bu genişlikte hüküm verilmez, hiçbir vicdan buna imza atmaz. Atmaz da, iş kendi kalbimize gelince atıveririz. Çevre de bu koroya katılır çoğu zaman. Ayrılığın ertesinde kurulan teselli meclisini bilirsiniz. Orada acıyı dindirmek için hep aynı ilaç verilir: “Zaten hepsi böyle.” İlaç kısa vadede iyi gelir (suç dağılınca acı hafifler) ama uzun vadede zehirdir, acıyı alırken kapıyı da kilitler. İyi dost, o mecliste “hepsi aynı” demeyen dosttur; “otur, bakalım kâğıda” diyendir. Az bulunur, bulunca kıymetini bilin. Öbür cümle daha sessizdir. “Ben bu işi beceremiyorum.” Bu da kendine kesilmiş müebbettir; tek denemeden, bilemedin üçünden. İkisi aslında aynı hatadır; bir avuç veriden evrensel yasa çıkarmak. Ders çıkaran insan ise bambaşka bir soru sorar: Bu ilişki bana beklentilerimden hangisinin sahte olduğunu gösterdi? Gerçeklerimden hangisinin bakımsız kaldığını? Bu soruya cevap veren, aynı hikâyeyi bir daha yaşamaz. Küsen, aynı hikâyeyi başka bir isimle yeniden yaşar. Küskünlüğün en garip yanı budur. İnsanı korumaz, yalnızca gözünü bağlar ve gözü bağlı insan, korunduğunu sanır.

Bu yüzden ayrılığı felaket dilinden çıkarmak gerekiyor. Çoğu ayrılık iki insanın birbirini “mahvetmesi” değildir, iki gerçeğin gün yüzüne çıkması ve uyuşmadığının görülmesidir. Kimi zaman ortada suçlu bile yoktur; iki iyi insan, birbirinin iyisi olmayabilir. Üzüntü elbette meşrudur; his gerçekti, ardından yas tutulur, tutulmalıdır da. Ama yasın süresi ile hükmün süresi ayrı şeylerdir. Üzüntü geçer, “bir daha asla” kalırsa asıl kayıp o gün yaşanır. Deneme o gün boşa gider, bittiği gün değil. Çünkü verisi o gün çöpe atılmıştır. En acı biten ilişkinin bile size bıraktığı bir şey vardır; almadıysanız, o artık onun vermeyişi değil, sizin almayışınızdır.

“Peki ya tutarsa?” Güzel soru, çünkü tutunca da deneme bitmez, şekil değiştirir. Sevgi kendi kendine işleyen bir makine değildir; sürer, ama bakım ister. İki insan da değişir çünkü: Yıllar önce uyum tutturduğunuz insan bugün başka bir insandır, siz de öylesiniz. Uyum bir kere yapılıp bitirilen bir ayar değil, aralıklarla tekrarlanan bir bakımdır; dinlemenin bakımı, sormanın bakımı, vaktin bakımı. Somut söyleyeyim, havada kalmasın: “Bugün nasıldın” sorusunun cevabını gerçekten dinleyerek beklemek. Telefonun sofraya oturmadığı bir akşam. Yıllardır bildiğinizi sandığınız insana, bilmiyormuş gibi bir soru sormak, çünkü gerçekten bilmiyorsunuz, o değişti. Küçük tekrarlardır bunlar; gösterişsizdir, şarkısı yazılmaz. Uzun süren ilişkilere dışarıdan “şanslılar” denir; yakından bakınca çoğunda şans değil, aksatılmamış bakım görürsünüz. Gözlemim budur; şansa inanmak isteyen yine inansın, ama bakımı da aksatmasın.

Baştan söyleyeyim ki yanlış anlaşılmasın. Denemek size doğru insanı garanti etmez. Hayat formül sevmez, aşk hiç sevmez. Ama denemenin, bakmanın, ders çıkarmanın garanti ettiği bir şey var: yanlışta kaybolmamak. Kendini bilerek giren insan yanılabilir, yanılır da. Ama kaybolmaz. En kötü ihtimalle kendine dair yeni bir bilgiyle çıkar ve o bilgiyle bir daha aynı yerde yanılmaz. Aşka küsenlerin kaybettiği şey de tam budur: yanıldıkları ilişki değil, o ilişkinin öğretecekleri. İlişki zaten bitmişti, ders hâlâ duruyordu. Kapıyı ikisinin üstüne birden kapattılar. Bir de şu var: yarın karşınıza biri çıkacak (çıkar, hayat böyle işler) ve size kendini anlatacak. Onu hangi kulakla dinleyeceksiniz? Geçen denemenin öfkesiyle dinlerseniz, o insan daha ağzını açmadan eskisinin borcunu ödemeye başlar; masumdur ama peşin suçludur. Dersiyle dinlerseniz, ne aradığınızı da ne sorduğunuzu da bilirsiniz ve o insan, kendisi olarak dinlenmiş olur. İkisinin arasındaki fark, bütün bir ömrün farkı olabilir.

Ez cümle: Ayrılık, aşkın yanlışlandığı yer değil, adresin yanlışlandığı yerdir. Aşka küsmeyin, adresi düzeltin.

Sorum da şu, kaçırmadan cevap verin: en son biten denemenizin kâğıdını açtınız mı, yoksa notu görüp dosyayı mı kapattınız?