Kimse Okumayacak, Dürüst Ol

Telefonunuzda en beğendiğiniz fotoğrafınızı açın. Şimdi dürüst cevap verin. O kare size mi benziyor, benzemek istediğinize mi? Yüzlerce fotoğrafın içinden onu seçerken neye göre seçtiniz? Aynadaki adama, aynadaki kadına en yakın olana göre mi, en uzak ama en parlak olana göre mi? Kimseyi suçlamıyorum, ben de öyle seçiyorum. İnsan kendini anlatırken de aynı seçimi yapar. İş görüşmesinde, yeni bir tanışmada, hatta kendi iç sesinde bile en iyi karesini öne sürer. Herkesin bir vitrini var ve vitrin ayıp değil. Tehlikeli olan başka bir şey, vitrine önce kendimizin inanması.

Beklentilerinizi yazmak işin yarısıdır; bir eşte ne aradığınızı bilmek iyidir, gereklidir. Ama işin öbür yarısı daha zordur ve çoğu insan oraya hiç gelmez. Kendinizi yazmak. Oturun ve yazın. Eğitiminizi, huyunuzu, öfkenizle aranızı, dinleyip dinlemediğinizi, paranızla ilişkinizi, düzeninizi ya da dağınıklığınızı, neye dayandığınızı, neye dayanamadığınızı; zaaflarınızı ve güzelliklerinizi. Hepsini. Nereden başlayacağınızı bilemezseniz sorulardan başlayın: Kızdığımda ne yaparım? Susar mıyım, bağırır mıyım, biriktirir miyim? Eleştiriyi kaldırabiliyor muyum, yoksa her eleştiriyi saldırı mı sayıyorum? Param bitince mi huzursuz olurum, param varken de mi? Biri konuşurken dinliyor muyum, sıramı mı bekliyorum? Yalnız kalınca ne oluyorum? Dinleniyor muyum, dağılıyor muyum? Verdiğim sözlerin kaçı takvime, kaçı lafa yazılıyor? Bu soruların cevapları sizsiniz; boyunuzdan, mesleğinizden daha çok sizsiniz. Kural tek ve baştan konur: Kimse okumayacak, sadece sen okuyacaksın. Dürüst ol.

Kolay görünür, değildir. Çünkü insan kendi davasında hem tanıktır hem hâkim ve tanıklığı taraflı, hükmü peşindir. Kendimize dair anlatı yıllar içinde cilalanır; her anlatışta bir pürüz daha silinir, sonunda elimizde hikâyenin resmî sürümü kalır. Başkasının kusurunu üç saniyede görürüz, aynı kusur bize gelince adı “şartların gereği” olur. Bir tanıdığım kendini “sakin bir insanım” diye tarif eder; aynı sohbetin içinde üç kişiye içerlediğini, ikisine cevabı çoktan hazırladığını anlatır. Yalan söylemiyor, resmî sürümü okuyor. Resmî sürümde o sakindir, olaylar onu zorlamaktadır. Hepimizin böyle bir sürümü var ve en çok kendimize okuyoruz. Bu yüzden kâğıt şarttır. Zihnin içinde her cümle kaçacak delik bulur, kâğıtta bulamaz. Yazı, insanın kendine kurduğu en dürüst mahkemedir, yeter ki tutanak doğru tutulsun.

Tutanakta iki türlü sahtecilik yapılır, ikisini de bilin ki yakalayabilesiniz. Birincisi güzellemedir ve en sevdiği kılık “ama”lı cümledir. “Çabuk parlarım ama çabuk geçer.” “Kıskancım ama sebepsiz değil.” “Savurganım ama cömertliğimden.” Bakın, “ama”dan sonrası ifade değil, savunmadır. Çizin. Zaaf yalın yazılır. Çabuk parlarım. Nokta. Gerekçe eklemek isteyen el, aslında itiraf etmek istemeyen eldir. İkinci sahtecilik tersinden çalışır; kendini karalama. “Ben zaten sevilecek biri değilim” cümlesi dürüstlük değildir, duruşma yapılmadan kesilmiş cezadır. Kendine iltimas geçmeyeceksin, doğru. Ama kendine iftira da atmayacaksın. Dürüstlük kendine kötü davranmak değil, doğru tartmaktır. Bu yüzden güzelliklerinizi yazmamak da yalanın bir türüdür. Terazinin bir kefesini boş bırakırsanız tartı yine şaşar; bu kez aleyhinize şaşar, o kadar.

Birkaç kolaylık söyleyeyim; deneyenlerden işe yaradığını duyuyorum, kendim de öyle yapıyorum. Kendinizi üçüncü kişi gibi yazın. “Ben” ile başlayan cümle savunmaya, “o” ile başlayan cümle tarife yatkındır. “O, eleştirildiğinde önce sesini yükseltir” cümlesini yazmak, aynı cümleyi “ben” ile kurmaktan çok daha kolaydır; kolaylık hile değildir, kapı aralığıdır. İkincisi, sıfatla değil, fiille yazın. “Sadığımdır” yazmayın; “verdiğim sözü en son ne zaman tutmadım” diye sorun, cevabını yazın. Sıfat iddiadır, fiil delildir. Üçüncüsü, kendinize şunu sorun: Sizi en iyi tanıyan insan, sizi bir yabancıya anlatsa nasıl anlatırdı? O anlatının hoşunuza gitmeyen yeri, büyük ihtimalle kâğıda yazmadığınız yerdir. Sonuncusu, yazdıktan sonra kaldırın, birkaç gün geçsin, öyle okuyun. Mürekkep soğuyunca cümleler başka konuşur; kimi satır fazla merhametli gelir, kimi fazla zalim. İkisini de düzeltin. Okurken bir de sesli okuyun mümkünse; göz kaydırır, kulak kaydırmaz. Yazarken elinizin titremediği bir cümle, sesli okurken boğazınıza takılıyorsa, doğruya yaklaşmışsınız demektir; takılın, geçmeyin, orada durun.

Peki bu eziyet niye? Aşk konuşurken insanın kendine tutanak tutması kime ne kazandırır? Şunu kazandırır: Kendini bilmeyen, tarif veremez. Tarif veremeyen, yanlış adres verir; yanlış adrese de yanlış misafir gelir. Daha kötüsü var. İnsan kendine dair yanlış bilgiyle sevilirse, sevilen kendisi olmaz, maskesi sevilmiş olur. Ve maske yorar. Bir ilişkinin en yorucu hâli, her sabah olmadığın biri olarak sevilmeye devam etmeye çalışmaktır, o mesaiye ömür dayanmaz. Gün gelir maske düşer, hep düşer. Çünkü maskeyi ayakta tutan dikkat, yorgunlukla, öfkeyle, hastalıkla, zamanla mutlaka bir yerde gevşer. Ve karşındaki “değişmişsin” der. Değişmemişsindir, görünmüşsündür sadece. İşin acısı şurada: O güne kadar biriken sevgi de sana değil, maskeye yazılmıştır; düştüğünde onunla birlikte gider. Dürüst envanter seni bundan korur. Olduğun hâlinle görülmeye baştan razı olursun, seni o hâlinle isteyen geldiğinde de kapıyı maskeyle açmazsın. Bir faydası daha var, küçümsemeyin: kendi zaafını kendi eliyle yazmış insanı, kimse o zaafla yönetemez. Yüzüne silah diye tutulan kusura “biliyorum” diyebilen insanın önünde silah, silah olmaktan çıkar. Kavgaların çoğunun neyle kazanıldığına bakın. Yeni bir bilgiyle değil, saklanan bir bilginin ortaya dökülmesiyle. Saklınız yoksa dökülecek bir şey de yok, masada yalnızca konuşulacak şeyler kalıyor. Buna açıklık derler ve açıklık, zannedildiği gibi zayıflık değildir, üstüne basılacak yer bırakmamaktır.

Bir şeyi de ayıralım ki kâğıt korkulacak yer olmasın: Bu envanter bir idam kararı değil, durum tespitidir. Yazdığınız zaafların bir kısmı kaderiniz değil, bakımsız kalmış taraflarınızdır; öğrenilmemiş dinleme, ertelenmiş düzen, hiç çalışılmamış sabır. İnsan bulunmaz, inşa edilir; o liste aynı zamanda bir tamirat planıdır. Ama tamirat doğru keşifle başlar. Olmayan çatlağı sıvayan usta, olan çatlağı gözden kaçırır; kendine iftira atmanın zararı da tam budur, kendine iltimas geçmenin zararı neyse.

Bir itiraz daha duyar gibiyim: “Kendimi kâğıda dökersem büyü bozulmaz mı, insan kendine bu kadar dışarıdan bakınca soğumaz mı?” Soğumazsınız, tanışırsınız. Ömrünüzün her gününü birlikte geçirdiğiniz, her kararına ortak olduğunuz biriyle, kendinizle, bir kere de masaya karşılıklı oturmuş olursunuz. Çoğu insan bu tanışmayı hayat zorlayana kadar erteler. Oysa hayatın gösterme yöntemi kabadır. Yanlış bir ilişkinin ortasında, geri dönülmez bir kırgınlığın ertesinde gösterir. Kâğıt daha naziktir, aynı dersi size vurmadan verir. İkisinden biri mutlaka verecek. Hangisinden alacağınız, tek seçebildiğiniz şey.

Bu gece deneyin derim. Erteleme bahaneleri şimdiden sıraya girmiştir, biliyorum; hepsinin özeti aynıdır. Hazır değilim. Kimse hazır değil, kâğıt zaten hazır olmayanlar için var. Bir kâğıt, bir kalem, bir saat; telefon başka odada. Kimse okumayacak, yalnız siz okuyacaksınız; bu sözü kendinize verin ve tutun. Sorum şu: Kaleminiz en çok hangi satırda duracak? Ve o satır, asıl bunu merak edin, şimdiye kadar en çok kimden saklanmış satır?