Sözleşmenin Kurulması: İrade Açıklaması, İcap ve Kabul

İcap (Öneri) Kavramı ve Bağlayıcılığı

Öneri, kabul edildiğinde sözleşmenin kurulmasını sağlayacak esaslı unsurları ve bağlanma iradesini içermelidir; belirli bir kişiye veya kamuya yöneltilebilir. TBK m.8/2'ye göre fiyatıyla mal sergilemek veya tarife, fiyat listesi ya da benzeri belge göndermek, aksi açıkça ve kolaylıkla anlaşılmadıkça öneri sayılır. Her vitrin veya katalogun yalnız öneriye davet olduğu söylenemez.

TBK m.3 uyarınca süre belirleyerek öneride bulunan kişi, bu sürenin sona ermesine kadar icabıyla bağlıdır. Süre belirtilmeyen hazırlar arasında yapılan icap, derhal kabul edilmediği takdirde ortadan kalkar (TBK m.4). Hazır olmayanlar arasındaki sürelerde ise icap, normal koşullarda bir cevap için beklenmesi gereken makul süre boyunca bağlayıcılığını korur.

Kabul Beyanı ve Sözleşmenin Kurulma Anı

Kabul, icabı yönelten kişiye karşı, sözleşmeyi icaba uygun şekilde meydana getirme iradesini kesin olarak ortaya koyan beyandır. Kabul beyanının icapta belirlenen koşullardan farklı olması halinde ortada yeni bir icap vardır; bu durumda eski icap düşer ve roller karşılıklı yer değiştirir.

Hazır olmayanlar arasında kabulün önerene ulaşmasıyla sözleşmenin kurulması ile TBK m.11 uyarınca kabulün gönderildiği andan itibaren hüküm doğurması farklı kavramlardır. Bütün sözleşmelerin yalnız gönderme anında kurulduğu söylenemez. Susma kural olarak kabul değildir; açık kabulün beklenmediği m.6 hâllerinde uygun sürede reddetmeme ve m.11/2 ayrıca değerlendirilir.

Esaslı Noktalarda Uyuşma

TBK m.2'ye göre taraflar sözleşmenin esaslı noktalarında uyuşmuşlarsa, ikinci derecedeki noktalar üzerinde durulmamış olsa bile sözleşme kurulmuş sayılır. İkinci derecedeki noktalarda anlaşmazlık halinde hâkim, işin özelliğine ve dürüstlük kurallarına göre uyuşmazlığı çözer.

Esaslı unsurlar sözleşme tipine göre belirlenir. Bedelin mutlaka rakam olarak yazılması her sözleşmede şart değildir; belirlenebilir olması veya kanuni tamamlama kuralı yeterli olabilir. Örneğin eser bedeli önceden belirlenmemişse TBK m.481, yapıldığı yer ve zamandaki değer ile yüklenicinin giderlerine göre hesap öngörür.

Şekil Serbestisi ve İstisnaları

Türk hukukunda kural, şekil serbestisidir (TBK m.12/1): Sözleşme kanunda aksi öngörülmedikçe herhangi bir şekle bağlı değildir. Ne var ki kanun bazı sözleşmeler için geçerlilik şekli arar: taşınmaz satış vaadi, kefalet, bağış, kat karşılığı inşaat, evlilik ve miras sözleşmeleri bunların başlıcalarıdır.

Şekle uyulmaması, kural olarak kesin hükümsüzlük (butlan) sonucunu doğurur (TBK m.12/2). Tarafların kararlaştırdığı iradi şekil ise kanuni şekil değildir; aksi ispat edilmedikçe geçerlilik şekli sayılır.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

Sözleşme uyuşmazlıklarında yalnızca imzalı metin değil, teklif yazışmaları, revizyon geçmişi, fatura, teslim tutanağı, ödeme kaydı, ihtarname ve tarafların sonraki davranışları da değerlendirilir. Sözleşmenin kurulması, ifası ve sona ermesi çoğu zaman bu yan belgelerle anlam kazanır.

Şekil şartı, temsil yetkisi, ceza koşulu, sorumsuzluk kaydı, genel işlem koşulu ve tüketici hükümleri sözleşmenin geçerliliğini veya uygulanabilirliğini etkileyebilir. Özellikle genel işlem koşullarında TBK m.21 uyarınca açık bilgilendirme, içeriği öğrenme imkânı ve kabul koşulları; tüketici sözleşmelerinde ayrıca özel düzenlemeler incelenir.

Uyuşmazlık çıkmadan önce edimlerin kapsamı, teslim tarihi, ayıp bildirimi, temerrüt ihtarı, faiz ve yetkili mahkeme kayıtlarının açık yazılması önemlidir. Belirsiz hükümler, sonradan yorum uyuşmazlığına ve ispat güçlüğüne yol açabilir.

Sonuç

Sözleşmenin kurulup kurulmadığı tartışmaları çoğunlukla icabın niteliği, kabulün zamanı ve esaslı noktalardaki uyuşma ekseninde döner. Önemli işlemlerde icap ve kabul beyanlarının yazılı olarak ve net biçimde düzenlenmesi, ileride doğabilecek uyuşmazlıkların büyük çoğunluğunu önler.