İş Kazası: Neler İş Kazası Sayılır, Bildirimler Nasıl Yapılır, Hangi Tazminatlar İstenir?

Neler iş kazası sayılır?

İki kanun iki ayrı açıdan tanım yapar. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, iş kazasını işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hâle getiren olay olarak tanımlar. Sosyal güvenlik ayağında ise 5510 sayılı Kanun m.13, hangi hâllerde meydana gelen olayın iş kazası sayılacağını tek tek sayar: sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle, görevli olarak işyeri dışına gönderilmesi sırasında, emziren kadın sigortalının süt izni saatlerinde ve işverence sağlanan taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen olaylar.

Dikkat edilecek nokta şudur: 5510 anlamında iş kazası sayılmak için olayın işçinin kusurundan bağımsız olması gerekmez; kusur, Kurum yardımlarının ve işverenden istenecek tazminatın hesabında değerlendirilir, kazanın iş kazası niteliğini tek başına ortadan kaldırmaz.

Bildirimler: kimin, nereye, ne kadar sürede?

Kaza anında ilk iş sağlıktır; hukuk ikinci sıradadır ama hemen arkadan gelir. İşveren, iş kazalarını kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirmekle yükümlüdür. Sağlık hizmeti sunucuları da kendilerine intikal eden iş kazalarını en geç on gün içinde Kuruma bildirir. Bildirimin yapılmaması veya geciktirilmesi işveren için idari yaptırıma yol açar; ceza tutarları dönemsel olarak güncellendiği için buraya rakam yazmıyorum.

İşçi tarafına pratik not: kazanın tutanağa bağlanmasını isteyin, tanıkları not edin, hastane kayıtlarında olayın iş kazası olarak geçmesine dikkat edin. İşveren bildirim yapmıyorsa işçinin kendisi de durumu Kuruma iletebilir; kazanın kayda girmemesi, en çok işçinin ileride hak kaybına uğramasına yol açar. Kayıt dışı çalışmanın bu tabloyu nasıl ağırlaştırdığını hizmet tespiti yazısında ayrıca anlattık.

SGK'dan doğan haklar

İş kazası geçiren sigortalıya Kurum tarafından sağlanan haklar, kısa vadeli sigorta kolları içinde düzenlenir. Başlıcaları şunlardır: istirahatli kalınan süre için geçici iş göremezlik ödeneği; meslekte kazanma gücü en az yüzde on azalmışsa sürekli iş göremezlik geliri; sigortalının ölümü hâlinde hak sahiplerine gelir bağlanması ve cenaze ödeneği. Bu hakların önemli bir özelliği vardır: iş kazasında geçici iş göremezlik ödeneği için hastalıktaki gibi bir prim günü şartı aranmaz; ilk gün işe başlayan işçi de kapsamdadır.

Tutar sormayın; ödenek ve gelirler kazanca göre hesaplanır ve dönemsel katsayılarla değişir. Güncel hesap için SGK kayıtlarınızla birlikte danışmanlık alın.

İşverenden istenebilecek tazminatlar

SGK'nın ödedikleri, zararın tamamını karşılamayabilir. Karşılanmayan kısım için işçinin, işverene karşı tazminat davası açma hakkı vardır. Bu davanın hukuki temeli, işverenin işçiyi gözetme borcudur: işveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almakla yükümlüdür. İstenebilecek kalemler kabaca üçe ayrılır: bedensel zarara bağlı maddi tazminat, duyulan elem için manevi tazminat ve ölüm hâlinde yakınların destekten yoksun kalma tazminatı. Hesapta işçinin kusuru, maluliyet oranı ve SGK tarafından bağlanan gelirler dikkate alınır; bu yüzden aynı kazadan çok farklı tazminatlar çıkabilir.

Sürelere gelince: iş kazasından doğan tazminat istemleri, yerleşik kabule göre sözleşmeye aykırılık hükümleri çerçevesinde TBK m.146'daki on yıllık zamanaşımına tabidir. Ayrıca bilinmesi gereken bir usul noktası: iş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları, zorunlu arabuluculuk kapsamı dışındadır; doğrudan dava açılabilir.

Ceza boyutu ve iki tarafın sorumluluğu

Ölümlü veya yaralanmalı iş kazalarında bir de ceza boyutu vardır; taksirle öldürme ve taksirle yaralama hükümleri devreye girebilir. Ölümlü kazada soruşturma, tarafların isteğine bakılmaksızın savcılık tarafından kendiliğinden yürütülür; taksirle yaralamada ise kural olarak şikâyet aranır, suçun bilinçli taksirle işlenmesi hâlinde şikâyet şartı yoktur. Bu sürecin işleyişini ceza hukuku kategorisinde anlattık.

Tarafsızlık gereği şunu da söyleyeyim: iş güvenliği tek kişilik iş değildir. İşveren önlem almak, eğitim vermek, denetlemek zorundadır; işçi de alınan önlemlere uymak, kişisel koruyucu donanımı kullanmak zorundadır. Baret takmayan işçinin kusuru da, bareti hiç vermeyen işverenin kusuru da aynı dosyada tartılır. Kusur oranı, tazminatın kaderini belirler.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

Somut olaylarda uygulanacak hukuki yol, tarafların sıfatına, işlem tarihine, eldeki belgelere ve süre koşullarına göre değişebilir. Bu nedenle genel bilgiler, dosyaya özgü belge incelemesiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Sonuç

İş kazası kavramı geniştir; işyerindeki olaylardan servis kazasına kadar uzanır. Kaza üç iş günü içinde SGK'ya bildirilir. İşçi, Kurumdan ödenek ve gerektiğinde gelir alır; karşılanmayan zararı için işverene karşı tazminat davası açabilir ve bu davalarda arabuluculuk şartı yoktur. Ölümlü kazada ceza soruşturması kendiliğinden yürür. Kaza sonrası ilk günlerde tutulan kayıt ve tutanaklar, yıllar sürecek sürecin en değerli delilleridir; bu yüzden erken aşamada bir avukata danışmakta yarar var.