Kıdem Tazminatı: Kim Hak Eder, Ne Zaman Doğar, Nasıl Hesaplanır?

Ön şart: en az bir yıl

Kıdem tazminatının ilk şartı kıdemin kendisidir. İşçinin, aynı işverenin işyerinde veya işyerlerinde en az bir tam yıl çalışmış olması gerekir; kanun tazminatı "her geçen tam yıl" için tanır. On bir ay yirmi dokuz gün çalışan işçi, sözleşmesi hangi sebeple sona ererse ersin kıdem tazminatı alamaz. Aynı işverenin değişik işyerlerinde geçen süreler birleştirilerek hesaplanır.

Hangi hâllerde doğar?

Kıdem tazminatı her sona ermede değil, kanunun saydığı hâllerde doğar. Ana kural şöyle özetlenebilir: işveren feshederse işçi kural olarak alır; işçi kendisi ayrılırsa kural olarak alamaz. İki kuralın da istisnaları vardır ve mesele o istisnalardadır.

İşveren tarafı: işveren sözleşmeyi feshetmişse işçi kıdem tazminatına hak kazanır; tek istisna, feshin 4857 m.25/II'deki ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık sebebine dayanmasıdır. Yani işçi, örneğin hırsızlık veya işverene hakaret gibi bir sebeple haklı olarak çıkarılmışsa kıdem tazminatı alamaz. Haklı fesih ile geçerli fesih ayrımını bu kategoride ayrıca yazdık.

İşçi tarafı: işçi, 4857 m.24'teki haklı sebeplerden biriyle, örneğin ücretinin ödenmemesi veya sağlık sebepleriyle sözleşmeyi kendisi feshederse kıdem tazminatına hak kazanır. Bunun dışında kanun bazı özel hâller sayar: muvazzaf askerlik sebebiyle fesih, bağlı bulunulan kurumdan yaşlılık veya malullük aylığı yahut toptan ödeme almak amacıyla fesih ve kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde sözleşmeyi kendi arzusuyla sona erdirmesi. İşçinin ölümü hâlinde de tazminat doğar ve kanuni mirasçılarına ödenir.

Bir de uygulamada "on beş yıl üç bin altı yüz gün" diye bilinen yol vardır: yaşlılık aylığı için yaş dışındaki sigortalılık süresi ve prim ödeme gün sayısı şartlarını tamamlayan işçi, uygulamada Sosyal Güvenlik Kurumundan alınan yazıyla bu durumu belgeleyerek kendi isteğiyle işten ayrılırsa kıdem tazminatına hak kazanır. Bu yolun şartları sigortalılık başlangıç tarihine göre değişir; kendi durumunuz için SGK dökümünüzle birlikte danışmanlık alın.

Hesap nasıl yapılır?

Kural yalındır: işe başladığı tarihten itibaren her geçen tam yıl için işçiye otuz günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir; bir yıldan artan süreler için aynı oran üzerinden ödeme yapılır. Buradaki ücret, çıplak ücret değildir. Hesaba esas ücret son ücrettir ve ücrete ek olarak işçiye sağlanmış para ve para ile ölçülmesi mümkün sözleşme ve kanundan doğan menfaatler de göz önünde tutulur; uygulamada buna giydirilmiş ücret denir. Yani düzenli yemek ve yol yardımı alan bir işçinin kıdem tazminatı, bordrodaki çıplak rakamdan daha yüksek bir taban üzerinden hesaplanır.

İki sınır daha var. Birincisi tavandır: kıdem tazminatının yıllık tutarı, en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez. Tavan tutarı dönemsel olarak değişir; güncel rakamı buraya yazmıyorum, hesap anındaki tavan için bir avukata veya güncel resmi verilere bakın. İkincisi vergidir: 1475 sayılı Kanun'a göre ödenmesi gereken kıdem tazminatının tamamı gelir vergisinden istisnadır; uygulamada bu ödemeden yalnızca damga vergisi kesintisi yapılır.

Zamanaşımı ve gecikme faizi

Kıdem tazminatı, sözleşmenin sona erdiği tarihte ödenmelidir. Ödenmezse iki şey işler. Birincisi zamanaşımı: kıdem tazminatı için zamanaşımı süresi, sözleşmenin sona erdiği tarihten itibaren beş yıldır. İkincisi faiz: gecikme hâlinde, mevduata uygulanan en yüksek faiz üzerinden faiz yürütülür. Alacak davasından önce arabuluculuk aşaması zorunludur; bunu bu kategorideki zorunlu arabuluculuk yazısında anlattık.

İki tarafa da birer not

İşçiye not: "istifa dilekçesi ver, tazminatını sonra hallederiz" teklifi, uygulamada en çok hak kaybettiren cümlelerden biridir. Sebepsiz istifa, kural olarak kıdem tazminatını düşürür; ayrılma sebebiniz gerçekte haklı bir sebepse bunu yazılı ve belgeli biçimde ortaya koymanız gerekir. İmzalamadan önce danışın. İşverene not: kıdem tazminatı bir ceza değil, kanunun çalışılan yıllara bağladığı bir alacaktır. Ödememek borcu ortadan kaldırmaz; faiziyle ve dava masrafıyla büyütür. Hesabı doğru yapıp zamanında ödemek, çoğu zaman en ekonomik seçenektir.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

Somut olaylarda uygulanacak hukuki yol, tarafların sıfatına, işlem tarihine, eldeki belgelere ve süre koşullarına göre değişebilir. Bu nedenle genel bilgiler, dosyaya özgü belge incelemesiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Sonuç

Kıdem tazminatı, en az bir yıl kıdemi olan işçiye, kanunun saydığı sona erme hâllerinde ödenen ve her tam yıl için otuz günlük giydirilmiş ücret üzerinden hesaplanan bir alacaktır. İşveren feshinde kural almak, işçinin sebepsiz istifasında kural alamamaktır; askerlik, emeklilik, evlilik ve haklı fesih hâlleri bu kuralların istisnasıdır. Tavan ve zamanaşımı gibi sınırları vardır, tutarlar döneme göre değişir. Kendi hesabınız için işyeri kayıtlarınızla birlikte bir avukata danışın.